Onethisch en immoreel. Hoe het EU wapenprogramma mensenrechten negeert

In de komende jaren zal de Europese Unie miljarden euro’s spenderen aan onderzoek en ontwikkeling van nieuwe wapentechnologie via het Europees Defensiefonds. Dat werpt fundamentele vragen op over de ethische, juridische en maatschappelijke gevolgen van dat onderzoek. Het Europees militair onderzoeksprogramma wordt gekenmerkt door een totaal gebrek aan transparantie en een gebrek aan respect voor het internationaal recht.

Het Europees Defensiefonds is controversieël. Het onderzoek focust in sterke mate op drones, zwerm systemen en artificiële intelligentie. De prioriteit ligt bij wapensystemen met een hoge mate van autonomie en waar de mate van menselijke controle niet altijd meer duidelijk is. De EuroDrone en iMugs, een project voor de ontwikkeling van onbemande ‘tanks’, behoren tot de best gefinancierde projecten.

Nochtans wordt het Europees Defensiefonds getypeerd door een gebrek aan transparantie, een ongeoorloofde invloed van de defensie-industrie en de controversiële aard van onderzoeksprojecten. Nu lijkt het er ook op dat ethische en juridische vragen amper aan bod komen.

Commerciële belangen boven ethiek

In april 2019 diende Vredesactie een vraag openbaarheid van bestuur in bij het Europees Defensieagentschap. Het EDA was toen volop bezig met het uitrollen van een reeks militaire onderzoeksprojecten. Vredesactie was op zoek naar de zogenaamde ethische, legale en maatschappelijke beoordelingen van die wapenprojecten. Welke gevolgen zijn er voor de mensenrechten en voor het internationaal humanitair recht?

Het Defensieagentschap argumenteerde echter dat die informatie de commerciële belangen van de deelnemende bedrijven in het gedrang zou kunnen brengen. De vraag wat de gevolgen zijn van wapenonderzoek op de mensenrechten was blijkbaar ondergeschikt aan de belangen van enkele wapenbedrijven.

Na een klacht bij de Europese Ombudsman in augustus 2019 is het verdict duidelijk. De Ombudsman oordeelde dat “aangezien er publieke fondsen gebruikt werden voor deze projecten, er een publiek belang is om te weten hoe dat geld gebruikt wordt.”

Gezien de controversiële aard van het Europees militair onderzoek is het volgens de Ombudsman des te belangrijker om inzage te hebben in de ethische en juridische beoordelingen van de gefinancierde projecten: “Given the possible ethical, legal and societal implications of the funded projects, it is also important to assure the public that these aspects are examined carefully, and that necessary safeguards are put in place, most notably, to ensure that no fundamental rights are violated.”

Met andere woorden, transparantie is nodig om te controleren of het Europees wapenonderzoek de fundamentele rechten respecteert. En daar wringt nu net het schoentje.

Photo Credit: Guerric, Creative Commons.

EU leeft internationale verplichtingen niet na

Na de aanbevelingen van de Ombudsman, maakte het Europees Defensieagentschap 45 pagina’s aan documenten vrij. En die pagina’s zijn onthullend. De EDA veegt haar voeten aan haar internationale verplichtingen. Bij militair onderzoek moet er namelijk altijd een afweging gemaakt worden of die wapens in strijd zijn met het internationaal recht. Dat heet een Article 36 review en is een verplichting volgens de Conventie van Genève van 1949. De vrijgemaakte documenten tonen dat een dergelijke beoordeling geen onderdeel uitmaakt van de ethische reviews.

Ook op andere vlakken zijn de ethische reviews ondermaats. Zo wordt er amper melding gemaakt van ontwapeningsakkoorden of nationale Europese wetgeving. Er wordt geen melding gemaakt van Europese wapenexportregels en er wordt niet verwezen naar Europese regels over verantwoord onderzoek.

De situatie dreigt er bovendien niet op te verbeteren. Terwijl de ethische reviews van het Europees Defensieagentschap al ruimschoots onvoldoende zijn, onderneemt de Europese Commissie voor militaire ontwikkelingsprojecten zelfs geen ethische screenings. En terwijl de Commissie beweert dat het nagaat of onderzoeksprojecten in overeenstemming zijn met het internationaal recht, is dat duidelijk geen prioriteit. Toen Vredesactie de Commissie verzocht om de documenten hierover vrij te geven, weigerde de Commissie en antwoordde dat “only a very limited part of [the requested] documents relates to the aspect of compliance of the proposals with international law”.

Het spenderen van miljarden euro’s aan belastinggeld aan militair onderzoek is op zich al weinig ethisch. Nu dreigt dat ook nog eens in strijd te gebeuren met de internationale rechtsnormen. Ooit kreeg de EU de Nobelprijs voor de vrede. Vandaag lijkt dat beeld verder weg dan ooit.

Bram Vranken is stafmedewerker bij de Belgische vredesorganisatie Vredesactie.

English

Français

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: